O le tele o igoa ma faʻamatala tofotofoga [1] faʻaaogaina ata e avea ma lagolago e faʻaosofia ai le gaosiaina o upu ma fuaitau. O isi suʻega faʻaaoga mea faitino. Aisea? O maliega sili ona aloaʻia ile faʻagaioiga o gagana e malilie uma i ai i luga o le i ai o le tasi semantic centre (o le a, i le mea moni, avea uneconomical e mafaufau o loʻo i ai se nofoaga autu semantic mo ata tatou vaʻaia ma le isi mo upu tatou te faʻalogo ai), ae i le taimi lava e tasi latou te le talitonu o le eseese auala faʻaaogaina ulufale atu ia latou ma le tutusa faigofie

 

Mo nisi e foliga mai e le taua, mo se faʻataʻitaʻiga, o le ata o le samala mafai ona mautinoa ai le sao atu i uiga o le samala nai lo le upu "samala" (o le mulimuli avea, pei o upu uma i la tatou gagana, le faʻatatau); ae ui i lea, e ono taitaiina tatou e manatu o le ata o le samala ma le upu "samala" ua na o ni atua avanoa tusi i le manatu o le samala, ma o lea e tusa lava poʻo le a le auala, o uiga taua e naʻo le manatu o le samala e faʻagaoioia. O nisi suʻesuʻega, e aofia ai ma le Potter History o le 1975 [2] ua faʻaalia mai e le o le tulaga lea, ma ua faia e ala i le faʻaalia o taimi eseese o igoa e faʻalagolago i le eseese auala na faʻaaogaina.

 

Afai, o le mea moni, mai le lona lua tausaga o aoga tulagalua agai i luga, o le faitauga o se upu e sili atu le vave nai lo le faʻaigoaina o lona ata, e moni foi o le faʻailoga o se elemene (mo se faʻataʻitaʻiga, se laulau) i se vaega, o sili atu ona vave pe a fai o le mea e faʻaalia o se ata ae le o se tusia upu. E tele tusitala e tautatala i lenei uiga o avanoa faʻapitoa (sootaga tuusao i le va o le faaosofia ma le uiga) u sootaga faʻamanuiaina (fesoʻotaʻiga i le va o vaega faʻavae o le faʻamalosiʻau ma meatotino semantic fesoʻotaʻi i lana gaioiga) o mea - ma ata - e faʻatatau i vaʻaiga uiga.


 

O a ni avanoa faʻapitoa o loʻo matou mauaina ai le tele o faʻamaoniga?

  1. O mea faitino e iai avanoa taua e manatua ai le mafaufau e tusa o upu [2]
  2. E i ai le avanoa faʻapitoa i upu i uiga faʻafaʻatusa leo pe a faʻatusatusa i ata [2]
  3. Ae maise lava, i vaega taua uma lava, o mea faitino ua i ai le avanoa e ulufale ai i le gaioiga e faʻatinoina [3]

 

I tausaga ua tuanaʻi atu, ma le tulaʻi mai o "tino mai" manatu (vaʻai, faʻatasi ai ma isi, Damasio) sili faʻataʻitaʻiga faʻataʻitaʻiga na faia i luga o semantic activation fesoʻotaʻi ma mea tatou te faʻaaogaina. I se suʻesuʻega talu ai nei [4] na fesiligia ai tagata e tali mai (e ala i le siʻi i luma o le taumua i tua pe i tua) ina ua uma ona matauina ata, filifili pe:

  • Faʻataʻitaʻiga A: o le mea faitino na faʻaaoga agai i le tino (ex: pulumu nifo) pe o ese mai ia (ex: samala)
  • Faʻataʻitaʻiga B: O le mea faitino na faia e le lima poʻo sa masani

 

Na o ane tusitala e maitau le faʻatonuina aafiaga, pe afai na vave ona tali mai tagata na aʻafia a o iai se faʻasoaga i le va o le ituaiga mea ma le gaioi o le taumoa (eg: pulumu nifo, poʻo mea e faʻaaoga ia te aʻu - tuʻu i lalo). Afai, i le muamua mataupu, o le i ai o le congruence aafiaga na toetoe lava a le amanaiaina, o se mea manaia le maitauina, e oʻo lava i le faʻataʻitaʻiga B, lea e le fesoʻotaʻi ai le fesili ma le faʻaaogaina ia te oe lava pe o ese mai ia te oe lava, o lea lava ua tupu. I se uiga mautinoa, o le ata o le mea faitino "faʻagaoioia" le gaioiga i se auala natia tusa lava pe o le fesili ua fesiligia ai tatou e le fesoʻotaʻi ma lona faʻaaogaina.

 

Avanoa faʻapitoa, o lea, foliga mai o se mea e le masani ai e le gata i le vaʻaia o foliga vaaia o le mea faitino, ae faʻapea foi ma o tatou tino maliu ma le auala tatou te fesoʻotaʻi ai.

Bibliography

 

[1] Andrea Marini, Sara Andreetta, Silvana del Tin & Sergio Carlomagno (2011), O le tele-tulaga auala i le auiliiliga o tala faʻamatala i aphasia, Aphasiology, 25:11,

 

[2] Potter, MC, Faulconer, B. (1975). Taimi e malamalama ai i ata ma upu.natura,253, 437-438.

 

[3] Chainay, H., Humphreys, GW Avanoa avanoa i gaioiga mo mea faitino e faʻatatau i upu. Bulletin Psychonomic & Iloiloga 9, 348–355 (2002). 

 

[4] Scotto di Tella G, Ruotolo F, Ruggiero G, Iachini T, Bartolo A. agai atu ma alu ese mai le tino: O le talafeagai o le taʻiala o le faʻaaogaina i le coding o gaioiga-fesoʻotaʻi gaioiga. Quarterly Journal o Suesuega Suesuega. 2021;74(7):1225-1233.

 

 

Amata amataina ma lolomi Ulufale e suʻe

sese: ua puipuia Aano !!
Mauaina disgraphiaFaʻamatalaga malamalama i upu tautala